//
Artikel
Artikelen, EK 2012

De stad die te vaak van naam veranderde. Een historische achtergrond van de EK-speelstad Lviv in Oekraïne.

In Nederland wordt door een ‘wat de boer niet kent, dat vreet ie niet’-mentaliteit nogal eens met dedain en een zweem van minachting gesproken over het toneel waarin onze ‘nieuwe meesters’ deze zomer de bal in de winkelhaak dienen te schilderen. De naam van de speelstad waar Oranje haar groepswedstrijden afwerkt roept bij menigeen eerder een associatie op van metaal en fabrieken, dan een gezellig historisch stadshart waar lieden met oranje klompen op hun hoofden de momenten tussen wedstrijden kunnen verbrengen. De kou van de Koude Oorlog waait in de vorm van vooroordelen nog stevig door ons land. Dat gezegd hebbende: Charkov is als tweede stad van Oekraïne een belangrijk industrieel knooppunt in het uitgestrekte land, maar is tevens een van meest belangrijke steden op het cultuur en wetenschap. Er is er echter een nog grotere onbekende op het Oekraïense speelstedentoneel. Een stad die het vanwege haar verleden verdient om hier een eervolle vermelding te krijgen. De Polen noemden de voormalige metropool Lwow. In het Westen was de stad lange tijd bekend met zijn Duitse naam: Lemberg. Heden ten dage heet de stad Lviv en het is eigenlijk doodzonde dat Nederland geen van haar wedstrijden er zal afwerken.

Een onbekende metropool in het hart van Europa

Het kleinste stadion van de acht speeldsteden die deze zomer worden aangedaan zal slechts drie wedstrijden zien: Duitsland-Portugal, Denemarken-Portugal en Denemarken-Duitsland. De 34.915 toeschouwers die per wedstrijd kunnen worden toegelaten tot Arena Lviv zullen naar alle waarschijnlijkheid echter weinig bewust zijn van het feit dat zij op historische grond hun team aanmoedigen, ondanks het feit dat het stadscentrum een door het Unesco officieel erkend openluchtmuseum van vooroorlogse bebouwing is. Lviv was lange tijd een van de grootste steden van – afhankelijk welke school je aanhangt – Midden-Europa, dan wel Oost-Europa, was een cultureel bloeiende metropool in het toch al van cultuur bulkende Oostenrijk-Hongaarse Rijk en herbergde een van de grootste en meest florerende Joodse gemeenschappen van het continent. Het verleden van de vergane grootheid is echter ook beschreven met een bloedig handschrift dat verhaalt van een stad die in enkele decennia driemaal tot een ander land behoorde en van naam wisselde, hetgeen desastreuze gevolgen had voor haar bevolking.

De in de dertiende eeuw gestichte stad in wat nu het meest westelijke deel van Oekraïne is, groeide in de Middeleeuwen onder Poolse vleugels al snel uit tot een bloeiende handelsgemeenschap met een veelheid aan etniciteiten, waaronder een relatief grote groep Joden. Deze vroegste geschiedenis van multiculturaliteit zou een voorafspiegeling van de toekomst zijn, want Lwow is in haar gehele geschiedenis te kenmerken als divers.  Al uit 1385 dateert een grafsteen van een Joodse begraafplaats, maar ook Duitsers en Armeniërs waren al vroeg te vinden in de stad. Die laatste groep bouwde de oudste nog staande kerk van de stad in de veertiende eeuw. De ontwikkeling tot metropool geschiedde onder het bewind van de Habsburgse monarchie, toen het aan het Oostenrijk-Hongaarse rijk in 1772 toegevallen Lemberg niet alleen van naam, maar ook van status veranderde. De nederzetting werd aangewezen als hoofdstad van het Oostenrijkse kroonland Galicië-Lodomerië en bloeide onder de vleugels van het multi-etnische rijk uit tot culturele metropool. Lemberg behelsde in een ommuurde en relatief kleine ruimte de essentie van het Habsburgse rijk: een veelheid aan inwoners, een enorme diversiteit aan etniciteiten, onderlinge spanningen en een enorme culturele productie.

Het in Weense stijl gebouwde operagebouw in hartje Lviv

Het in Weense stijl gebouwde operagebouw in hartje Lviv. Bron: Wikimedia Commons

Zo staat in het Middeleeuwse stadscentrum sinds 1842 de imposante Opera, gebouwd in Weense stijl. Daarnaast geven koopmanshuizen aan de Oude Joodsestraat het centrum een cultuurhistorisch karakter belangrijk genoeg om de aandacht van de wereldorganisatie voor erfgoed te trekken. Sinds kort is het hele stadscentrum van het huidige Lviv als ensemble op de Lijst voor Werelderfgoed bijgeschreven. Niet alleen de theatergebouwen van Lemberg zelf, maar ook hetgeen erin werd opgevoerd, waren in de negentiende eeuw van vermaarde kwaliteit. Met name de joodse literaire en culturele productie van Lemberik – zoals de stad in het Jiddisch heette – was binnen Europa uniek. Het bekendste product van deze joodse theatercultuur was het stuk Tevje, de melkman van Sjolem Alejchem. Wellicht dat de Engelse naam van het daarvoor tot musical bewerkte stuk meer belletjes doet rinkelen: Fiddler on the Roof.

Oorlog en de Holocaust

Toen het Oostenrijks-Hongaarse rijk na een desastreus verlopen strijd na de Eerste Wereldoorlog versplinterde in onafhankelijke staten, werd Lemberg weer Lwow, en dus Pools. In het onafhankelijke Polen bleef de stad echter een knooppunt van culturele diversiteit: katholieke Polen, orthodoxe Oekraïeners en Joden woonden naast elkaar. Maar het erfde van de illustere voorganger ook de etnische spanningen. Zoals in heel Midden- en Oost-Europa liepen de etnische spanningen in het van gierend nationalisme gevoede Interbellum hoog op. Onder de Polen en de Oekraïeners groeide een sluimerend antisemitisme en ook binnen de Joodse gemeenschap zelf ontstonden spanningen tussen de zionisten die een eigen staat in het Heilige Land nastreefden, en Duits en Pools sprekende Joden die wensten op te gaan in de lokale samenleving. De onderhuidse spanningen waren een voorbode van de enorme eruptie van geweld die in de komende decennia zou losbarsten, hoewel de aanstoot daarvoor van buitenaf kwam.

Als gevolg van afspraken tussen Hitler en Stalin – het Molotov-Ribbentrop-pact – rolden Sovjet-tanks in 1939 de Poolse stad Lwow binnen. Polen was opgedeeld als offer voor de elkaar in toom houden imperalistische en totalitaire machten Duitsland en de Sovjet-Unie. Even was de landhonger gestild. Het nu Russische Lvov werd een toevluchtsoord voor Duitse en Poolse Joden, die zich onder druk gezet zagen door de nazi’s ten westen. In een aantal maanden groeide de Joodse bevolking van Lvov van 125.000 tot 160.000. Het toevluchtsoord bleek echter geen bestendig soelaas te bieden voor de opgejaagde Joden, want als gevolg van operatie Barbarossa veroverden de Duitsers op 30 juni 1941 de stad. Lvov werd weer Lemberg. De Joden waren nu gevangen tussen de nationalistische Oekraïeners die de Duitsers als bevrijders binnenhaalden en de op vernietiging uitzijnde nazi’s. Tezamen zorgden zij voor een gruwelijk efficiënte uitvoer van de walgelijke oplossing van het ‘Joodse probleem’. Naar schatting slechts 2000 Joden uit Lemberg overleefden de Holocaust. Vrijwel alle van de 45 synagogen werden verwoest, waaronder de in 1582 gebouwde Gouden Roos Synagoge;  een van de oudste en meest vermaarde Joodse tempels van Europa.

Toen de rook van de oorlog die de wereld had verwoest was opgetrokken was Lemberg als gevolg van de uitroeiïng van haar Joodse karakter van gedaante verwisseld, en uiteraard veranderde ook weer de naam. Onder Sovjet-bewind werd de stad weer Lvov. Praten over het verleden was taboe onder het communistische regime. De Joodse signatuur werd doodgezwegen en raakte in vergetelheid. Toen Lvov na de val van de Muur in 1990 offcieel toebehoorde aan de nieuwe staat Oekraïne en Lviv werd, praatte niemand meer over het rijke culturele verleden: de ogen waren strak en stoicijns gericht op de toekomst. Heden ten dage is met de erkenning door Unesco weer hernieuwd aandacht voor de Middeleeuwse en vooroorlogse bloeiperioden van de vergane metropool. Maar waar het Middeleeuwse stadscentrum ondanks de verwoestende oorlog nog fier overeind staat, zijn verspreid over de stad lege pleintjes, verlaten parkeerplaatsen en open ruimtes in de dichte bebouwing die vooral stilte uitdragen. Het meest iconische is de lege plek midden tussen de rijk versierde gevels van het stascentrum, de plek die omheind is met een golfplaten schutting en overwoekerd is door vuilnis en onkruid. Hier schreeuwt de stilte van een vergeten verleden om aandacht als een roepende in de woestijn. Moge de voetbalfan komende zondag als Denemarken en Duitsland elkaar in Lviv treffen, realiseren dat hier eens de Gouden Roos Synagoge stond en moge op deze overwoekerde Joodse woestijn opnieuw een gouden roos groeien.

Links de Arena Lviv en rechts de verlaten plek waar eens de Gouden Roos Synagoge stond en het Joodse leven van de stad bloeide

Links de Arena Lviv en rechts de verlaten plek waar eens de Gouden Roos Synagoge stond en het Joodse leven van de stad bloeide. Bron: Wikimedia Commons

Over Thomas Vries

"Mijn voorliefde voor voetbal en voetbalverhalen komt voort uit een in mijn jeugd ingeslopen gevoel van miskenning. De kleine Thomas – rechtsbuiten van D-1 van VV Beegden – schreeuwt in mijn volwassen zelf over het algemeen hard om aandacht die hij als – laten we eerlijk zijn – matig begenadigd manusje-van-alles nooit kreeg van jeugdtrainer Grad. Daar komt ook mijn onvoorwaardelijke steun aan de underdog vandaan: zie het als een verlate zelfrechtvaardiging. Aldus voel ik me genoodzaakt op een andere manier aan te tonen dat ik heus wel ergens goed in ben wat betreft voetbal: niet zozeer tegen een bal trappen, maar meer het schrijven van het voetbalverhaal. Als door het postmodernisme beïnvloede cultuurhistoricus en stadsgeograaf is het mijn doel om aan De Skybox bij uitstek narratieve bijdragen te leveren. Het gaat mij vooral om het uitwerken van een gekozen thema, een invalshoek, een mooie anekdote of metafoor: onderwerpen als sociale vereniging, de tragiek van het zwarte gat na de voetbalcarrière en het persoonlijke verhaal van een net-niet wereldberoemde voetballer, dát zijn de verhalen die ik graag als ware het een voorleesavondje aan het publiek van deze website wil vertellen. De mogelijkheid tot het uitwerken van een heel kleine metafoor, een vergeten tragiek, tot een kort romanachtig verhaal is waarom ik met veel enthousiasme samen met mijn compagnons dit initiatief heb opgericht."

Reacties

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers liken dit: